Türk Bitig: Divânu Lügati't-Türk'den Şiirler


Türk

Kaçan korse anı Türk Ne zaman görse Türk
Budun anga aydaçı Halk şöyle der:
Mungar tegir ulugluk Bundadır ululuk,
Munda naru keslinür Bundan gayrıda kesilir.

Aşk

Könglüm angar kaynayu Gönlüm ona kaynıyor,
İçtin angar oynayu İçten onunla oynuyor;
Keldi manga boynayu Geldi bana nazlanıyor,
Oynap meni argarur Oynayıp beni yoruyor.
   
Bardı közüm yarukı Vardı gözüm yarığı (ışığı),
Aldı özüm konukı Aldı özüm ruhunu,
Kanda erinç kanıkı Nerede acep hani ki,
Ümdi udin odgurur Şimdi uyku girmiyor.
   
Üdik mini komıttı Sevgi beni coşturdu,
Sakırç manga yumıttı Keder bana toplandı,
Könglüm angar emitti Gönlüm ona meyletti,
Yüzüm mening sargarur Yüzüm benim sararır.
   
Kördi meni emleyü Gördü beni ilaçladı,
Baktı manga imleyü Baktı bana selâmladı,
Kadga köngül tumlıyu Birden gönül donuverdi,
Kadgu meni turgurur Kaygı beni durdurur.

Savaş

Eski Türkçe Aslı Günümüze Aktarım
Kuvrı çuvaş kuruldı Hakan otağı kuruldu
Tuğum tikip uruldı Tuğ dikilip vuruldu,
Süsi otun uruldı Düşman ot gibi vuruldu
Kançuk kaçak ol tutar Beği benden nasıl kaçar?
   
Eren arıg örpeşür Erler yaman kabarır,
Öçin kekin irteşür Öçle kinle bakışır
Sakal tutup tartışur Sakal tutup tartışır
Köksi ara ot tüter Göğsü ara ateş tüter.
   
Alplar arıg alkışur Alplar yaman vuruşur,
Küç bir bir üze alkaşur Güç bir-bir üzre birleşir,
Bir bir üze alkaşur Bir-bir üzre birleşir,
Edgermedip ok atar Ölümü unutur, ok atar.
   
Öpkem kelip ogradım Öfkem gelip uğradım,
Arslanlayu kürkredim Arslanlayıp kükredim,
Alplar başın togradım Alpler başını doğradım,
Emdi meni kim tutar Şimdi beni kim tutar?
  Tokuş=vuruş/savaş
Tokış içre urıştım Tokuş içre vuruştum,
Ulug birle karıştım Ulular ile karıştım,
Tüküz atın yarıştım Tüküz atla yarıştım,
Aydım emdi al Utar Bağırdım: Şimdi al utar!
   
Alp erenni ödürdüm Alp erini dağıttım,
Boynm arung kadirdim Boylarını yokedip kırdım,
Altun kümüş yüdürdüm Altın gümüş yağmaladım,
Süsi kaim kim öter Askeri çok, kim geçer?
   
Küçi tengi tokıştı Gücüne dengi vuruştu,
Oguş konum okuştı Evi obayı çağırdı,
Çerig tapa yakıştı Çerilere doğru yaklaştı.
Bizge kelip öç öter Bize gelip öç ister.
   
Tıgraklamp seğirtti Yiğitlenip seğirtti,
Erin atın yügürti Er atını koşturdu,
Bizni kamug angıttı Bizi tümden şaşırttı,
Andag süge kim yeter Bu orduya kim yeter?
   
Tını yeme öçükti Sonuda yine yoruldu,
Eri atı içikti Eri atı esir oldu,
Işı takı çölükti Hali dahi sefil oldu,
Sözin anıg kim tutar Sözünü onun kim tutar?
   
Kanı akıp yuşuldı Kanı akıp fışkırdı,
Kabı kamug teşildi Yücudu tümden deşildi,
Ölüg bile koşıldı Ölüler ile koşuldu,
Togmış küni üş batar Doğmuş güneşi batar.

 

Eski Türkçe Aslı Günümüze Aktarım
Budraç yeme kudurdı Budraç yine kudurdu,
Alpagutın adırdı Alpların ayırdı,
Süsin yana kadirdi Ordusunu yine döndürdü,
Kelgeli met irkeşür Gelmek üzre toplaşır.
   
Usıtgan kuyaş kapsadı Sıcak güneş bastırdı,
Umunçlug adaş tepsedi Umulan dost kıskandı,
Ertiş suvın keçsedi İrtiş suyunu geçseydi,
Budun anın ürküşü Boylar ondan ürküşür.
   
Ertiş suvı Yemigi İrtiş suyu yimeği,
Sıtgap tutar bileği Sıvayıp tutar bileği,
Kür met anıg yüreği Pektir onun yüreği,
Kelgeli met irkişür Gelmek için toplaşır.
   
Kelse apang terkenim Gelse eğer hakanım,
İtilge met Türk ünim Tamamlanır TÜrk birliğim,
Yadılmagay terkinim Dağılmaz obam evim,
Emdi çerig çergeşür Şimdi çeri dizilir.
   
Bıçgas bitig kılurlar Ant bitiği yazarlar,
And key yeme birürler Bağlılık andı içerler,
Handın basut tiler Handan yardım dilerler,
Basmıl Çomul tirkeşür Basmıl Çomul toplaşır.
   
Basmıl süsin komıttı Basmıl ordusu coştu,
Barca kelip yumıttı Varca (tümü) gelip toplaştı,
Arslan tapa emitti Arslan'a doğru koşuştu,
Korkup başı tezginür Korkup başları dolanır.
   
Tünle bile köçelim Gece ile göçelim,
Yamar suvın keçelim Yamar suyunu geçelim,
Terngük suvın içelim Kaynak suyunu içelim,
Yuvka yağı ovulsun Yufka düşman ovulsun.
  Yufka=zayıf
Tang ata yortalım Tan ata yürüyelim,
Budruç kanın irtelim Budruç kanın isteyelim,
Basmıl begin örtelim Basmıl beyini yakalım,
Emdi yiğit yuvulsun Haydi yiğitler yığılsın.
   
Kıkrıp atıp kemşelim Haykırıp atı sürelim,
Kalkan süngü çumşalım Kalkan süngü vuralım,
Kaynap yan yumşalım Kaynayıp yine duralım,
Katgı yağı yuvılsun Katı düşman yumşasın.
   
Tegre alıp egrelim Daire çevre eğirelim,
Attın tüşüp yügrelim Attan inip koşuşalım,
Arslanlayu kükrelim Arslan gibi kükreyelim,
Küçi anıng kevüsün. Gücü onun gevşesin

Ağıt

Erdi aşın taturgan Konuk doyuran,
Yavlak yagıg katargan Kötü düşman püskürten,
Boynın tutup kadırgan Boynun tutup kıran;
Bastı ölüm agtaru Bastı ölüm, yere devirdi.
   
Erdi aşın taturgan Konuk doyuran,
Yavlak yagıg kaçurgan Kötü düşman kaçıran,
Ograk süsin kaytargan Ograğ ordusu püskürten;
Bastı ölüm ahtaru Bastı ölüm, yere devirdi.

Bahar Geldi

Yay baruban erküzi Yaz varıp, kar suları
Aktı akın munduzı Aktı akın selleri;
Togdı yaruk yulduzı Doğdu parlak yıldızı,
Tıngla sözüm külgüsüz Dinle sözüm, gülünmez.
  Yaz=bahar
Ağdı bulıt kükreyü Ağdı bulut, gürlüyor,
Yağmur tolı sekriyü Yağmur, dolu sekiyor,
Kalık anı ükriyü Rüzgâr onu sürüyor,
Kanca barur belgüsüz Nereye varır bilinmez.
   
Kurt kuş kamug tirildi Kurt kuş hepsi dirildi,
Erkek tisi tirildi Erkek dişi derildi,
Özgür alıp tarıldı Bölük bölük dağıldı,
Yinka yana kirgüsüz İne yine girilmez.
   
Türlüg çeçek yarıldı Türlü çiçek yarıldı,
Barçın yadım kerildi İpek döşek gerildi,
Uçmak yeri körüldi Cennet yeri görüldü,
Tumlug yana kelgüsüz Soğuklar geri gelmez.

Kış ile Yazın Atışması

Kış yay bile tokuştı Kış ile yaz döğüştü,
Kıngır közün bakıştı Düşman gözle bakıştı,
Tutuşkalı yakıştı Tutuşmak için yaklaştı,
Utgalı mat ograşur Yenmek için uğraşır.
   
Yay kış bile karıştı Yaz ile kış karıştı,
Erdem yasın kurıştı Erdem yayını kuruştu,
Çerig tutup küreşti Çeri tutup güreşti.
Oktagalı utruşur Karşılıklı otraşır.
   
KIŞ: KIŞ:
Kış yaygaru savlayur Kış yaza söyler:
Er at menin yavrayur Er, at benimle sertleşir,
İğler yeme savrayur Hastalıklar iyileşir,
Et yin takı bekrişür Et ve beden pekleşir.
   
YAZ: YAZ:
Tumlıg kelip kapsadı Soğuk gelip kapladı,
Kutlug yayıg tepsedi Kutlu yazı kıskandı,
Karlap ajun yapsadı Karlayıp dünyayı kapattı,
Et yin üşüp emrişür Vücut üşüyüp titreşir.
   
KIŞ: KIŞ:
Sende kopar çadanlar Sende çıkar çiyanlar,
Kudgu singek yılanlar Sivri sinek, yılanlar,
Düg ming kayu tümenler Binlerle, tümenlerle
Kudruk tikip yügrüşür Kuyruk dikip koşuşur.
   
YAZ: YAZ:
Senden kaçar sundılaç Senden kaçar çalı kuşu,
Mende tınar kargılaç Bende diner kırlangıç,
Tatlıg öter sanduvaç Tatlı öter bülbüller,
Erkek tisi uçruşur Erkek dişi çiftleşir.
   
KIŞ: KIŞ:
Öl kar kamug kışm iner Yağmur kar kışın yağar,
Aşlık tarıg anın öner Aşlık ekin onunla biter,
Yavlak yağı mende tınar Kötü düşman bende diner,
Sen kelipen tepreşür Sen gelince depreşir.
   
YAZ: YAZ:
Balçık balık yoğrulur Balçık çamur yoğrulur,
Çıgay yavuz yıgrılur Yoksul düşkün büzüşür,
Erngekleri ogrulur Parmakları titreşir,
Odguç bile evrişür Kıvılcımla güreşir.

Kurt Peşinde

Kiçe turup yorır erdim Gece durup yürür idim,
Kara kızıl böri kördüm Kara kızıl börü gördüm,
Katıg yanı kura kördüm Katı yayımı kura gördüm,
Kaya körüp baku ağdı Kurt görüp tepeden ağdı.
   
Ikılaçım erig boldı Atım yüzer gibi koştu,
‘Erig bolgu yeri kördi Çünkü koşmak sırasıydı,
Bulıt örüp kök örtüldi Bulut çıkıp, gök örtüldü,
Tuman turup tolı yaydı Duman durup, dolu yağdı.
   
Udu barıp öküş ivdim Ardından varıp çok koştum,
Telim yorıp küçi kevdim Güçten düşürüp iyice yordum,
Atım birle tegü evdim Atım ile yanına geldim,
Meni körüp yini ağdı Beni gördü, tüyü ürperdi,
   
itim tutup kodı çaldı İtim tutup yere çaldı,
Anıg-tüsin kıra yoldı Onun tüyünü kırıp yoldu,
Başın alıp kodı çaldı Başını alıp yere çaldı,
Boguz alıp tükel bogdı Boğazını alıp (ısırıp) boğdu.

Dedim - Dedi

Aydum angar sevük Dedim: Sevgilim,
Bizni tapa nelük Bize nasıl geldin?
Keçting yazı kerik Ovaları nasıl geçtin?
Kırlar ediz bedük Kırlar yüksek, büyük.
 
Aydı sening udu Dedi: Senin için
Emgek telim ıdu Emek çektim;
Yumşar katıg udu Katı dağlar yumşadı,
Könglüm sanga yüğrük Gönlüm sana yüğrük.

Bilgi

İdimni öger men Tanrımı överim ben,
Biligni yüger men Bilgiyi yığarım ben,
Köngülini tüger men Gönlümü bağlarım ben,
Erdem üze türlünür Erdem üzre dürülür.
 
Ulugnı tiler men Ululuk dilerim ben,
Ta varın yüler men Malla desteklerim ben,
Tilekni bular men Dileği bulurum ben,
Yılkım angar üplenür Yılkım ondan yağmalanır.
 
Biligni irdedim Bilgiyi aradım,
Bögnüni undurdum Bilgeyi izledim,
Özümni adırdım Özümü ayırdım,
Yalgıl atım yazlınur Yeleli atım çözülür.

Gece

Yarattı yaşıl çeş Yarattı yeşil çeş,
Savurdı örüng kaş Savurdu beyaz kaş,
Tizildi karakuş Dizildi karakuş (yıldız),
Tün kün üze yörkenür Gece, gündüz dolanır.

Aşk Ateşi

Üdik otı tutunup öpke yürek kagrulur
Özüm mening budursın otı anıng çaklanur
 
Aşk ateşi tutuşup öfke yürek kavrulur;
Özüm benim bıldırcın, onun ateşinde döner.
 
Köngli köyüp kanı kurıp ağzı açıp katgurar
Sızgurgalır üdikler essiz yüzi burkurar
 
Gönlü yanıp, kanı kuruyup; ağzını açıp güler;
Aşktan erimek üzredir, yazık, yüzü solar.
 
Kizlep tutar sevüglüg adrış küni belgürer
Başlıg közüg yapsama yaşı anıng savrukar
 
Gizli tutar sevgilisini, ayrılış günü belli olur;
Yaralı gözü kapama, yaşı onun savrulur.

Beyitler

Erdi uza erenler erdem begi bilig tag
Aydı öküş öğütler könglüm bolur angar sag
 
Geçmişte vardı erenler, erdem beyi, bilgi dağdı;
Söylediler çok öğütler, andıkça gönlüm sağaldı.
 
Bardı eren konuk körüp kutka sakar
Vardı yavuz oyuk körüp evni yıkar
 
Vardı eren konuğu görüp uğur erler
Kaldı kötüler, hayal görüp evini yıkar.
 
Algıl öğüt mendin oğul erdem tile
Boyda ulug bilge bolup bilging ula
 
Al öğüt benden oğul erdem dile;
Boyda ulu bilge olup bilgin yayıla.
 
Öç kek kamug kişining yalmguk üze alım bil
Edgülüküg ugança eliging bile telim kil
 
Öç, her kişinin üzerindeki borcudur, bil;
İyiliği elin yettiği ölçüde çok kıl.
 
Körklüg tonug özüngke tatlıg aşıg adınka
Tutgıl konuk agırlıg yadsun çavmg budunka
 
Görkemli donu (giysi) kendine, tatlı aşı başkasına;
Konuğa itibar et, yayılsın ünün boyuna.
 
Kışka itin kelse kah kutlug yay
Tün kün keçe alkmur ödlek bile ay
 
Kışa hazırlan gelse de kutlu yaz,
Gece gündüz geçer tükenir zaman ile ay.
 
Erdem tile ögrenüpen bolma küvez
Erdemsizin ögünse engmegüde enger
 
Erdem dile öğrenip olma mağrur,
Erdemsiz öğünse de imtihanda şaşar.
 
Kut kıvıg birse idim kulmga
Künde ışı yüksepen yokar ağar
 
Kut devlet verse Tanrım kuluna,
Her gün işi yükselip yukarı ağar.