@twitter-𝕏
Türk Bitig

Ay-Toldı Hükümdara Dilin Erdemini Ve Sözün Faydalarını Söyler

< Hükümdar K... | Saadetin D... >
  1. Aytoldı İligke Til Erdemin Söz Asığların Ayur
    Ay-Toldı Hükümdara Dilin Erdemini Ve Sözün Faydalarını Söyler
  2. İlig bir kün ay toldını ündedi, orun berdi oldur teyü imledi
    Hükümdar bir gün Ay-Toldı'yı çağırdı, ona yer gösterdi ve oturması için işaret etti.
  3. Bu ay toldı oldurdı akru silig, közin yerke tikti bekütti tilig
    Ay-Toldı yavaşça ve edeple oturdu, gözlerini yere dikti, sesini çıkarmadı.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  4. İlig aydı ay toldı sözle sözüg, nelük şük turur sen ne boldı özüñ
    Hükümdar dedi : — Ay-Toldı, konuş, niçin susuyorsun, sana ne oldu?

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  5. Bu ay toldı aydı ay begler begi, kulı beg yüzin körse yitrür ögi
    Ay-Toldı dedi : — Ey beylerin beyi, kul beyin yüzünü görünce, ne diyeceğini şaşırır.
  6. İlig yarlıkamaz negü sözleyin, ayıtmazda aşnu negü ötneyin
    Hükümdar ne "söyleyeceğimi henüz buyurmadı, sormadan, neyi arzedeyim.
  7. Biliglig sözin sen eşit özneme, ayıtmazda aşnu sözüg sözleme
    Bilgilinin sözünü dinle, itiraz etme, sana sorulmadan da söz söyleme.
  8. Kişig kim okısa kereklep tilep, ol-ok sözlegü aşnu sözni ulap
    Birini kim, lüzum görerek, ister ve çağırırsa, söze de ilk önce o başlar.
  9. Ayıtmazda aşnu sözüg sözlese, köni sözledi kim ay yılkı tese
    Kendisine bir şey sorulmadan, söze başlayana biri "hayvan" derse, doğru söylemiş olur.
  10. Takı telve munduz kişi bu bilin, ayıtmadı beglerke açsa tilin
    Yine bil ki, kendisine bir şey sorulmadan, beylerin huzurunda konuşan adam da deli ve ahmaktır.
  11. Kızıl til kılur kısğa yaşlığ seni, esenlik tilese katığ ba anı
    Kırmızı dil senin ömrünü kısaltır, selâmet dilersen, onu sıkı tut.
  12. Negü ter eşitgil özin kısğan er, esen tirlür inçin özin basğan er
    Diline hâkim olan insan ne der, dinle, kendisine hâkim olan insan rahat ve huzur içinde yaşar.
  13. Kara baş yağısı kızıl til-turur, neçe baş yedi bu takı ma yeyür
    Kara başın düşmanı kırmızı dildir, o ne kadar baş yemiştir ve yine de yemektedir.
  14. Başıñnı tilese tiliñni küdez, tiliñ tegme künde başıñnı yanur
    Başını kurtarmak istersen, dilini gözet, dilin her gün senin başını tehdit eder.

    İlig cevabı Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA CEVABI
  15. İlig aydı uktum sözüñni tükel, tirig sözlemese idi ök muhâl
    Hükümdar dedi : — Sözünü tamamen anladım, fakat yaşa yan birinin hiç konuşmaması imkânsızdır.
  16. Meger iki törlüg kişi ol bilin, birisi biligsiz birisi ağın
    Bil ki, ancak iki türlü insan konuşmaz : biri — bilgisiz, biri de — dilsiz.
  17. Ağın kendü berklig tili sözlemez, biligsiz tili ol sözin kizlemez
    Dilsizin dili konuşmaz, bilgisizin dili de sözünü saklayamaz.
  18. Biligsiz tili tutçı berklig kerek, biliglig kişi tilke erklig kerek
    Bilgisizin dili dâima kilitli olmalı ve bilgili insan da diline hâkim bulunmalıdır.
  19. Biliglig sözi yerke suv teg-turur, akıtsa suvuğ yerde nimet önür
    Bilgilinin sözü toprak için su gibidir, su verilince, yerden nimet çıkar.
  20. Biliglig kişiniñ savı eksümez, akığlı süzük yul suvı eksümez
    Bilgili insanın sözü eksilmez, akan duru pınarın suyu kesilmez.
  21. Öyük çim osuğluğ bolur bilgeler, çıkar suv kayuda adak tepseler
    Alimler sulak yerlere benzerler, nereye ayak vururlarsa, oradan su çıkar.
  22. Biligsiz kişi köñli kum teg-turur, ögüz kirse tolmaz ap ot yem önür
    Bilgisiz insanın gönlü kumsal gibidir, nehir aksa, dolmaz, orada ot ve yem bitmez.

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  23. Yana aydı ay toldı ilig ukar, bu til yası tegse tiriglik tüker
    Ay-Toldı yine dedi : — Hükümdar bilir ki, bu dilin zararı insanın hayatına bile mal olur.
  24. Tirig bolsa yalñuk kalı sözlemez, kerekligni sözler kişi kizlemez
    insan, yaşadığı müddetçe, söz söylemez olurmu, lâkin gerekeni söyler, saklamaz.
  25. Ayıtğu kerek söz kişi sözlese, ayıtmasa sözni katığ kizlese
    insanın konuşması için kendisine bir şey sorulmuş olmalı, sorulmadığı takdirde, ağzını açmamalıdır.
  26. Ayıtmaklık erkek-turur ay ilig, cevâbı tişi ol yetürse bilig
    Ey hükümdar, iyice düşünürsen, sormak — erkektir, cevap vermekde — dişidir.
  27. Tişike bir erkek bolur kör eri, anıñdın tuğar tuğsa iki urı
    Dişi için bir erkek koca olur, eğer doğarsa, bunlardan iki çocuk doğar.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  28. İlig aydı uktum sözüg barça çın, ayıtğu sözüm bar takı bir adın
    Hükümdar:—Anladım —dedi—sözlerinin hepsi doğru, yine soracağım bir başka sözüm daha var.
  29. Bu til yasın aydıñ eşittim anı, anıñ asğı barmu ayu ber köni
    Dilin zararını söyledin, işittim, onun faydası varmı?, bunu da doğruca söyle.
  30. Bu til yasıña korksa emdi özüñ, yatu kalğa barça asığlığ sözüg
    Şimdi sen sâaece dilin zararından korkar ve konuşmazsan, bütün faydalı sözlerin olduğu yerde kalır ve bir fayda temin etmez.

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  31. Bu ay toldı aydı söz asğı telim, kalı sözleyü bilse uş bu tilim
    Ay-Toldı dedi : — Eğer bu dilim dönerse, söyleyeyim, sözün faydası çoktur.
  32. Yava söz biligsiz tilindin çıkar, biligsiz kişig bilge yılkı atar
    Boş söz bilgisizin ağzından çıkar, bilgisiz adama âlim hayvan der.
  33. Kara kılkı teñsiz yava sözlegen, yava söz-turur bu kara baş yegen
    Boş ve densiz konuşan — ayak takımıdır, onun başını yiyen de bu boş sözlerdir.
  34. Yava sözlese söz neçe yas kılur, eger sözleyü bilse asğı bolur
    Söz boş yere söylenirse, çok zarar getirir, söz yerinde söylenirse, faydalı olur.
  35. Kara karnı todsa kör ud teg yatur, yava sözke avnur özin semritür
    Avamın karnı doyarsa, bak, öküz gibi yatar, boş sözler ile avunur ve vücûdunu besler.
  36. Yese todsa yatsa bu yılkı-turur, bu yılkı tedüküm bu kılkı-turur
    Sâdece yiyen, doyan ve yatan — hayvandır, bu hayvan dediğim, onun tabiatidir.
  37. Biliglig kişiler et öz yavrıtur, bilig birle avnur cânın semritür
    Bilgili insanlar vücûtlarını yıpratırlar, bilgi ile avunurlar ve ruhlarını beslerler.
  38. Et öz ülgi barça boğuzdın kirür, bu cân ülgi çın söz kulaktın kirür
    Vücûdun nasibi hep ağızdan girer, ruhun nasibi ise, doğru sözdür ve kulaktan girer.
  39. Bilig belgüsi kör iki neñ-turur, bu iki bile er kızıl eñ urur
    Bak, bilginin iki alâmeti vardır, bu iki şey ile insan bahtiyar olur.
  40. Biri til-turur kör birisi boğuz, bu iki basa tutsa asğı ögüz
    Bunlardan biri dildir, biri boğazdır, insan bu ikisine hâkim olursa, çok fayda görür.
  41. Biliglig boğuz tilke erklig kerek, boğuz til küdezgen biliglig kerek
    Bilgilinin boğazına ve diline hâkim olması lâzımdır, boğazını ve dilini gözeten bilgililere ihtiyaç vardır.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  42. İlig aydı uktum bu söz belgülüg, söz aslı neçe ol negü ol ülüg
    Hükümdar: —Anladım, bu böyledir—-dedi—sözün esâsı nedir ve söz kaç kısma ayrılır?
  43. Kayudın çıkar söz kayuka barır, munı ma ayu ber maña ay(ünlem) bilir
    Söz nereden çıkar ve nereye varır, ey bilgili, bana bunu da izah et.
  44. Neçe sözlemegü neçe sözlegü, negü ter biliglig ukuşluğ bügü
    Sözün ne kadarını söylemeli, ne kadarını. söylememeli, bilgili ve akıllı hakîm bu hususta ne der?

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  45. Bu ay toldı aydı söz ornı sır ol, söz ülgi on ol sözlegüsi bir ol
    Ay-Toldı cevap verdi : — Sözün yeri sırdır, söz ondur, fakat biri söylenmelidir.
  46. Biri sözlegü ol tokuzı tıdığ, tıdığ söz tüpi aslı barça yıdığ
    Biri söylenebilir, dokuzunun söylenmesi yasaktır, yasak sözler aslında esâsında hep fenadır.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  47. Yana aydı ilig söz asğı neçe, yası ma neçe ol maña ay aça
    Hükümdar tekrar dedi: — Sözün ne kadar faydası ve ne kadar zararı vardır, bana izah et.

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  48. Bu ay toldı aydı söz asğı uluğ, yerinçe tüşürse bedütür kuluğ
    Ay-Toldı dedi : — Sözün faydası büyüktür, söz yerinde kullanılırsa, kulu yükseltir.
  49. Söz asğı bile kör yağız yerdeki, yaşıl kökke yoklar bolur tördeki
    Söz sayesinde kara yerdeki mavi göğe yükselir ve baş-köşeye geçenlerden olur.
  50. Kalı sözleyü bilmese til sözüg, yaşıl kökte erse kör endrür özüñ
    Eğer dil söz söylemesini bilmezse, mavi gökte olanı yere indirir.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  51. Yana aydı söznüñ üküşi neçe, azı ma neçe ol maña ay aça
    Hükümdar yine dedi : — Söz ne zaman çok ve ne zaman az addedilir, bunu da bana izah et.

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  52. Bu ay toldı aydı üküş söz ol ol, ayıtmadı sözlep irikse köñül
    Ay-Toldı dedi:—Fazla söz, sormadan söylenip, insanı usandıran sözdür.
  53. Bu az söz ol ol kim ayıtmışka öz, cevâb berse sözke yanut kılsa söz
    Az söz ise, sorulduğu zaman söylenen ve bir ihtiyâcı karşılayan sözdür.
  54. Muñar meñzetü aydı şâir sözin, tilin söz bile tüzdi açtı yüzin
    Dilini güzel sözle süsleyen ve onun yüzünü açan şâir bu vadide şöyle bir söz söylemiştir:
  55. Sözüg yakşı sözle idi saknu öz, ayıttukta sözle yana terkin üz
    Sözü güzel ve iyice düşünerek söyle, ancak sorulduğu zaman söyle ve kısa kes.
  56. Üküş söz eşitgil telim sözleme, ukuş birle sözle bilig birle tüz
    Çok dinle, fakat az konuş, sözü akıl ile söyle ve bilgi ile süsle.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  57. İlig aydı uktum bu sözni yeme, takı bir sözüm bar sen ay kizleme
    Hükümdar dedi:— Bu sözü de anladım, bir suâlim daha var, onu da saklama, söyle.
  58. Kimiñdin eşitgü kerek söz çını, sözüg kimke ayğu maña ay munı
    Sözün doğrusunu kimden dinlemeli ve sözü kime söylemeli, bunu bana anlat.

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  59. Bu ay toldı aydı sözüg bilgedin, eşitgü biligsizke aysa kedin
    Ay-Toldı dedi:—Sözü bilenden dinlemeliye sonra bilmeyene söylemelidir.
  60. Uluğdın eşitgü kereklig sözüg, kiçigke ayu bergü tutsa özüñ
    Lüzumlu sözü büyüklerden dinlemeli ve ona göre hareket etmeleri için, küçüklere söylemelidir.
  61. Üküş tıñlağu söz birer sözlegü, maña mundağ aydı biliglig bügü
    Çok dinlemeli, fakat sözü birer-birer söylemeli, bilgili hakîm bana böyle dedi.
  62. Üküş sözleyü bilge bolmaz kişi, üküş eştü bilge bulur tör başı
    Çok söylemekle insan âlim olmaz, çok dinlemekle âlim baş-köşeyi bulur.
  63. Ağın bolsa yalñuk bilir hem bilig, tuñu bolsa tegmez biligke elig
    insan, dilsiz de olsa, bilgili olabilir, fakat sağır olursa, bilgiyi elde edemez.

    İlig suali Aytoldıka
    HÜKÜMDARIN AY-TOLDI'YA SUÂLİ
  64. Yana aydı ilig ukuldı bu söz, takı bir sözüm bar anı aysun öz
    Hükümdar tekrar dedi:—Bu da anlaşıldı, bir suâlim daha var, onu da sorayım.
  65. Tilig şükmü tutğu azu sözlese, sözüg açsamu yeg azu kizlese
    Dili susturmalımı, yoksa söyletmelimi, sözü açmakmı daha iyi, yoksa saklamak mı?

    Aytoldı cevabı İligke
    AY-TOLDI'NIN HÜKÜMDARA CEVABI
  66. Bu ay toldı aydı eşitsü ilig, tilin sözlemese kalur bu bilig
    Ay-Toldı dedi : — Hükümdara arzedeyim, dil ile söylenmezse, bilgi öylece kalır.
  67. Tilig sökse bolmaz telim öggüsi, sözüg öggüsi bar yeme sökgüsi
    Dile yalnız söğmek olmaz, öğülecek tarafı da çoktur, sözün de öğülecek ve söğülecek tarafları vardır.
  68. Kamuğ teprenigli bu sansız kalın, tanukluk berür bir bayatığ tilin
    Bütün canlılar, bütün bu sayısız mevcudat Tanrının birliğine dil ile şehâdet getirir.
  69. Törütti tümen miñ halâyıklarığ, tili birle teñrig ögerler arığ
    Tanrı yüz binlerce mahlûku yarattı, onların hepsi Tanrıyı dilleri ile öğerler.
  70. Et özlüg kişike kereki bu ol, birisi tilin söz birisi köñül
    Vücût sahibi insana lâzım olan şeylerden biri — dil ve söz, biri de — gönüldür.
  71. Köñül til törütti köni söz üçün, sözi egri bolsa küyer ol küçün
    Tanrı gönülü ve dili doğru söz için yarattı, sözü eğri olanları zorla âteşe atarlar.
  72. Köni sözlese söz kör asğı üküş, kalı sözlese egri barça söküş
    Söz doğru söylenirse, faydası çoktur, eğri söz dâima mezmûmdur.
  73. Köni sözler erse tiliñ tepresü, sözüg egri erse özüñ kizlesü
    Doğru söyleyecekse, dilin kımıldasın, sözün eğri ise, onu saklamalısın.
  74. Tilin sözlemese ağın ter kişi, üküş sözlese atı yañşak başı
    Konuşmayan kimseye dilsiz derler, çok söyleyenin adı ise, gevezebaşıdır.
  75. Kişide uçuzı kişi yañşakı, kişide ağırı kişi ol akı
    insanların itibarsızı geveze olanıdır, insanların itibarlısı cömert olanıdır.
  76. Bu sözler eşitti sevindi elig, közin kökke tikti kötürdi elig
    Hükümdar bu sözleri işitti ve sevindi, gözlerini göğe dikti, elini kaldırdı.
  77. Bayatka şükür kıldı ögdi üküş, ayur ay idim sen bağırsak küsüş
    Tanrıya şükür etti, onu çok öğdü ve dedi:— Ey rabbim, sen merhametli ve azizsin.
  78. Kamuğ edgülük tegdi sendin maña, tapuğsuz kuluñ-men yazukluğ saña
    Bana bütün iyilik senden geldi, ben senin günahkâr ve kusurlu bir kulunum.
  79. Tilekimni berdiñ kamuğ ârzûlar, erej dünyâ devlet üküş edgüler
    Huzur, dünya, devlet ve her türlü iyilikleri, hâsılı bütün dileklerimi verdin.
  80. Bu şükruğ negü teg ötey öz özün, munıñ şükrı sen kıl saña ay tüzün
    Bu ihsanlara şükürden ben âcizim, ey asıl, bunun şükürünü sana karşı yine sen edâ et.
  81. Sözin kesti açtı ağı kaznakı, üledi öküç neñ çığaylar hakı
    Sözlerini burada kesti, hazinelerini açtı, fakir-fukaraya çok mal dağıttı.
  82. Ağırladı ilig bu ay toldını, açığ berdi elgin tilin ögdini
    Hükümdar Ay-Toldı'yı taltif etti, ona karşı dili ile medihte ve eli ile ihsanda bulundu.
  83. Vezirlık añar berdi tamğa ayağ, tuğı kövrügi birle berdi kuyağ
    Ona vezirlik, unvan ve mührü ile tuğ, davul ve zırh verdi.
  84. Kamuğ elke kıldı kör elgi uzun, boyun egdi düşmân kiterdi özün
    Bütün memleket üzerinde ona nüfuz verdi, düşmanı boynunu büküp, ordadan kayboldu.
  85. Bu ay toldı süzdi kamuğ iş küdüg, küvenç kıldı özke bu bulmış üdüg
    Ay-Toldı bütün işleri yoluna koydu, bu ikbâl devresinden istifâde ederek, bir çok işler yaptı.
  86. Bayudı bodun hem itildi eli, iligke duâ kıldı bodnı tili
    Halk zenginleşti ve memleket nizâma girdi, halk hükümdara dualar etti.
  87. Kutuldı bodun kitti emgekleri, kozı birle katlıp yorıdı böri
    Halk kurtuldu ve zahmet denilen şey ortadan kalktı, kuzu ile kurt birlikte yaşamağa başladı.
  88. İtildi eli hem tüzüldi törü, ilig devleti boldı künde örü
    Memleketi tanzim edildi, idaresi düzeldi, hükümdarın saadeti günden-güne arttı.
  89. Yorıdı bir ança bu yañlığ kutun, tüzüldi eli bodnı barça bütün
    Bir müddet böyle huzur ve âsâyiş içinde geçti, halkın ve memleketin her işi yoluna girdi.
  90. Telim arttı ilde yañı kend uluş, ilig kaznakı toldı altun kümüş
    Memlekette yeni şehir ve kasabalar çoğaldı, hükümdarın hazinesi altın ve gümüş ile doldu.
  91. Sevindi ilig inçke tegdi özi, ajunda yadıldı kör atı sözi
    Hükümdar rahat etti ve huzura kavuştu, şöhreti ve nüfuzu dünyaya yayıldı.

< Hükümdar K... | Saadetin D... >