@twitter-𝕏
Türk Bitig

Öğdülmiş Beylere Vezir Olacak İnsanın Nasıl Olması Gerektiğini Söyler

< Beyliğe Lâ... | Öğdülmiş H... >
  1. Öğdülmiş Beglerke Vezir Bolğu Ne Teg Er Kerekin Ayur
    Öğdülmiş Beylere Vezir Olacak İnsanın Nasıl Olması Gerektiğini Söyler
  2. Yanut berdi ögdülmiş aydı ilig, vezir boldı beglerke sunğu elig
    Öğdülmiş cevap verdi: — Ey hükümdar, vezir beylerin eli demektir, onlar işleri bu eller ile görürler — dedi —
  3. Seziksiz kerek boldı begke vezir, vezir edgü bolsa beg inçin udır
    Hiç şüphe yok, bey için vezir çok lüzumludur, vezir iyi olursa, bey rahat uyur.
  4. Vezir ol yüdügli bu begler yükin, vezir ol bekütügli beglik kökin
    Beylerin yükünü yüklenen vezirdir, beyliğin temelini sağlamlaştıran da vezirdir.
  5. İdi artuk üdrüm talu er kerek, ögi köñli yetse urunsa yürek
    Bu işe halk içinde çok temayüz etmiş, seçkin insan lâzımdır, aklı, gönlü ermeli ve işe yürekten bağlanmalıdır.
  6. Ukuşı üküş bolsa bilgi teñiz, kamuğ iş bütürse kızartsa meñiz
    Aklı çok ve bilgisi deniz gibi derin ve geniş olmalı, her iş elinden gelmeli ve beyin yüzünü güldürmelidir.
  7. Uruğluğ kerek hem sakınuk köni, könilik öze keçse ötrü küni
    Asîl bir aileden gelmeli, takva sahibi ve dürüst olmalı, hayatını da dürüstlük ile geçirmelidir.
  8. Uluğ iş bu işke er üdrüm kerek, bütünlük bile kılkı ködrüm kerek
    Vezirlik mühim bir iştir, bu iş için seçkin insan lâzımdır, o doğru ve asîl tabiatlı olmalıdır.
  9. Ukuşluğ kerek hem biliglig kerek, tetiglik kerek hem siliglik kerek
    Vezir akıllı ve bilgili olmalıdır, bu iş için zekâ ve yumuşak huylu olmak lâzımdır.
  10. Ukuşluğ kişi urğı edgü uruğ, kopar kayda bolsa bu kalmaz kuruğ
    Soyu iyi olan akıllı insan her yerde yükselir ve hiç bir şeyden mahrum kalmaz.
  11. Sakınuk kerek din idisi arığ, imin bolsa el bodnı andın arığ
    Vezir imanlı, takva sahibi ve temiz olmalı, memleket ve halk ondan her bakımdan emin bulunmalıdır.
  12. Sakınuk kişi ol kişi üdrümi, muñadmışka barça bu ol ot emi
    insanların seçkini takva sahibi olan kimsedir, o bütün muhtaçlara ilâç ve devadır.
  13. Sakınuk kişi işte saklık kılur, yarağsızka yakmaz iş uğrın bilür
    Takva sahibi insan işte tedbirli davranır, yakışıksız işlere yaklaşmaz ve işin vaktim bilir.
  14. Beginde basa ilke elgi uzun, vezir ol iligke kılınçın sözün
    Beyden sonra, onun yerine, hareket ve söz ile memlekete hükmeden insan vezirdir.
  15. Uruğsuz kişiler arığsız bolur, arığsız vezirka yarağsız bolur
    Soysuz adamlar temiz olmazlar, temiz olmayan kimse vezirliğe yakışmaz.
  16. Vefâlığ bolur bu uruğluğ kişi, cefâçı bolur ol arığsız işi
    Soylu insan vefalı olur, temiz olmayanın işi dâima cefâdır.
  17. Negü ter eşitgil törülüg kişi, törülüg kişi boldı el tör başı
    Kanun adamı ne der, dinle, kanun adamı her yerde itibar görür.
  18. Uruğluğ kişiler kılınçı silig, vefâ birle halkka yadığlı elig
    Soylu insanların hareketi zarif olur, onlar ellerini halk üzerine vefa ile uzatırlar.
  19. Arığsız kılınçı vefâsız cefâ, neçe me yitürse şeker hem yilig
    Ne kadar şeker ve ilik ile beslesen dahi, temiz olmayanın hareketi vefasız ve cefalı olur.
  20. Uvutluğ kerek hem közi tok bütün, uvutsuz kişi ol kişide otun
    Vezir haya sahibi, gözü tok ve itimat edilir bir insan olmalıdır, insanların kabası hayâsız adamdır.
  21. Közi tok kerek neñke suklanmasa, közi aç todumaz bu dünyâ yese
    Onun gözü tok olmalı ve onda mal hırsı bulunmamalıdır, gözü aç olan kimse, bütün dünyaya nail olsa bile, doymaz.
  22. Kişide talusı uvutluğ kişi, uvutluğ kişi ol kişide başı
    İnsanların seçkini haya sahibi olanıdır, haya sahibi olan kimse, insanların başıdır.
  23. Uvut kimde bolsa kamuğ işni ur, uvut birle yalñuk otun kapğı tur
    Kimde haya varsa, ona her işi teslim et, insan haya ile küstahın yolunu tıkar.
  24. Uvutsuz kişi ol kişide eli, köni sözlemez söz uvutsuz tili
    İnsanların aşağısı — hayâsız adamdır, hayâsızın dili doğru söz söylemez.
  25. Negü ter eşitgil uvutluğ tüzün, saña ötler emdi bağırsak özün
    Haya sahibi, yumuşak huylu insan ne der, dinle, bak, acıdığı için, sana nasihat verir.
  26. Uvutsuz kişide yırak tur yırak, uvutsuz bolur üsteñli karak
    Hayâsız adamdan uzak dur, uzak, hayâsız inkâr eden gözdür.
  27. Uvutsuz yüzi körse etsiz süñük, uvutsuz özi körse bütmez irük
    Hayâsızın yüzü, dikkat edersen, etsiz bir kemiktir, hayâsızın özü ise, kapanmaz bir gediktir.
  28. Uvut birle yalñuk yüzi suvlanur, uvut bolsa ötrü közi suvlanur
    Hava ile insanın şerefi artar, haya sahibinin bundan dolayı gözü parlar.
  29. Yüzi körki körklüg kerek hem yülüg, kılınçı köni tegse halkka ülüg
    Vezirin yüzü güzel ve düzgün, kendisi de, halkın hakkını alabilmesi için, âdil olmalıdır.
  30. Kılınçı köni bolsa kılkı oñay, munıñdın tegir halkka edgü yıl ay
    Doğru hareketli ve mülayim tabiatlı olursa, ondan halka her vakit iyilik gelir.
  31. Köni bolmasa işte işçi başı, kamuğ egri boldı bu begler işi
    Hizmetkârların başı olan vezir doğru hizmet etmezse, beylerin işi hep eğri olur.
  32. Könilik bütünlük kerek işçike, anın bütse begler işin bergüke
    Hizmetkârın doğru ve dürüst olması lâzımdır ki, beyler inanıp, işlerini emniyetle ona tevdi etsinler.
  33. Bu körklüg kişi kılkı körklüg bolur, kılınç bolsa körklüg el asğı tolur
    Güzel insanın tabiatı da güzel olur, hareketi de güzel olursa, memlekete faydası dokunur.
  34. Kimiñ bolsa körklüg yüzi taş özi, taşı teg yeme körklüg ol iç yüzi
    Kimin yüzü ve dış görünüşü güzel ise, dışı gibi, onun içi de güzel olur.
  35. Negü ter eşitgil sınamış kişi, sınap edgü isizni bilmiş kişi
    Tecrübe etmiş ve tecrübe ile iyiyi, kötüyü ayırt etmiş insan ne der, dinle.
  36. Kişi körkiñe iç kılıkı iş ol, yüzi körki birle kılınçı tuş ol
    insanın iç tabiatı onun dış görünüşüne eştir, yüzü ve kıyafeti ile hareketi birbirine denktir.
  37. Taşı körse tap tut içiñe tanuk, taşı teg içi ol içi teg taş ol
    Dışını görürsen, bunu içi içm yeter şâhıt say, insanın içi dışı gibi ve dışı »da içi gibidir.
  38. Yülüg bolsa kaşığ bolur ol vezir, vezir bolsa kaşığ işi ked yorır
    Saçı-sakalı düzgün olan vezir heybetli olur, vezir heybetli olursa, işi yolunda gider.
  39. Sakışçı kerek bolsa bilge tetig, bilig birle bilse bu törlüg bitig
    Vezir hesap bilir, âlim ve zeki olmalıdır, bilgili olmalı ve çeşitli yazıları bilmelidir.
  40. Vezir işi barça sakışlar bolur, sakış bilmese işçi işi kalur
    Vezirin işi hep hesapla döner, hesap bilmezse, hizmetkârın işi kalır.
  41. Sakış birle saklar kişi iş küdüg, sakışın seçer er yıl ay kün üdüg
    İnsan işini-gücünü hesap ile yapar, yıl, ay, gün ve zamanı hesap ile tâyin eder.
  42. Sakış saklıkın boldı atı sakış, körü barsa sakış idi ök sak iş
    Hesabın adı hesaplı davranmaktan hesap olmuştur, dikkat edilirse, hesap çok hesaplı bir iştir.
  43. Tetig bolmasa iş oñarmaz kişi, tetiglik bile kıldı yalñuk işi
    İnsan zeki olmazsa, işi başaramaz, insan işini zekâ ile yapar.
  44. Bitig birle yalñuk bitir bilmişin, bitise bilür er negü kılmışın
    İnsan bildiklerini yazı ile yazar, yazarsa, ne yapmış olduğunu bilir.
  45. Tetiglik nişânı-turur bu bitig, bitig bilgüçi er bolur ked tetig
    Bu yazı zekâ nişanıdır, yazı bilen insan çok zeki olur.
  46. Bitig bilmez erse apa oğlanı, negü bilgey erdi yıl ay kün sanı
    İnsan-oğlu yazı bilmese idi, yıl, ay ve günün sayısını nasıl bilirdi.
  47. Bitip kodmasa erdi bilge bitig, sakışka negü erdi al yañ itig
    Alimler kitap yazıp bırakmamış olsalar idi, hesap yapmağa nasıl bir çâre ve imkân bulunurdu.
  48. Törütmezde aşnu bayat bu âlem, törütti yorıttı bu levh-u kalem
    Tanrı bu âlemi yaratmadan önce, levh ile kalemi yaratmıştır.
  49. Ferişte bitir kul negü kılmışın, idi ötrü aydur yarın ol işin
    Kulun neler yaptığını melek yazar, sonra Tanrı yarın o işi sorar.
  50. Kerek köñli kodkı ma yumşak tili, bu ol kör kişike sevitür yolı
    Vezirin gönülü alçak ve dili yumuşak olmalıdır, böylelikle insan kendisini başkalarına sevdirir.
  51. Köñül kodkı bolsa sevitür kişig, sevitmiş kişiler avıtur işig
    Alçak gönüllülük insanı sevdirir, kendisini sevdiren kimseler arkadaşlarını da memnun ederler.
  52. Negü ter eşitgil kör alçak amul, ne edgü bolur erke kodkı köñül
    Alçak gönüllü ve sakin tabiatlı insan ne der, dinle, insan için alçak gönüllü olmak ne iyi şeydir.
  53. Bodunda sevüg boldı kodkı kişi, sevügsüz bolur köñli katkı kişi
    Alçak gönüllü insan halk arasında sevimli olur, haşin ve kibirli adam ise, sevimsiz olur.
  54. Uluğluk uzun yer kişi kodkısı, bedüklükke tegmez bodun katkısı
    Alçak gönüllü insan uzun müddet itibarda kalır, haşin ve kibirli insanlar büyüklüğe ulaşamazlar.
  55. Vezirlıkka artuk bütün er kerek, okığlı bitigli ked öglüg kerek
    Vezirliğe çok olgun bir insan lâzımdır, o okuyan-yazan ve çok anlayışlı bir insan olmalıdır.
  56. Tili köñli bir hem kılınçı köni, uvutluğ bağırsak bodunda çını
    Sözü, gönülü bir, hareketi doğru, haya sahibi, merhametli ve halk arasında dürüst olarak tanınmış olmalıdır.
  57. Közi tok oduğ sak biligli işig, adırğan yarağlığ yarağsız kişig
    Gözü tok, uyanık, ihtiyatlı ve işinin ehli olmalı, işe yarayan ve yaramayan kimseleri ayırt edebilmelidir.
  58. Tapuğsak ne özkey yine eymenük, emânet bile bolsa köñli süzük
    Hizmete hâzır, vefalı, emânete karşı titiz ve bir de temiz gönüllü olmalıdır.
  59. Tükel kimde bolsa bu erdem bilig, vezirlık añar berse bolğay ilig
    Bu fazilet ve bilgiler kimde tam olarak bulunursa, hükümdar vezirliği ona verebilir.
  60. Bu yañlığ kişi bolsa begke vezir, begi birle bodnı tüz inçke tegir
    Beye böyle bir kimse vezir olursa, bey ve halk, her ikisi de huzura kavuşur.
  61. Tilekçe tükel bolğa ilig işi, itilgey eli hem bayuğay kişi
    Hükümdarın işi, dilediği gibi, tam olur, memleketi düzene girer ve insanlar zenginleşir.
  62. Vezir bolsa ilke yarağsız yavuz, ol el bodnı buzlur çığay bayı tüz
    İşe yaramayan, fena biri memlekete vezir olursa, o memleket halkı, fakiri ve zengini, hepsi bozulur.
  63. Vezir edgü bolsa bodunka asığ, bodun asğı birle iligke tatığ
    Vezirin iyi olması halk için faydalıdır, halka faydalı olduğu gibi, hükümdar için de zevklidir.
  64. Negü ter eşitgil ay bilgi ögüz, bilig birle köñli yarunmış kögüz
    Bilgisi deniz gibi derin, bilgi ile gönülü ve göğüsü aydınlanmış olan insan ne der, dinle.
  65. Begi edgü bolsa ne köñli tili, tutar işçileri könilik yolı
    Beyin sözü ve gönülü iyi olursa, onun hizmetinde bulunanlar doğruluk yolunu tutarlar.
  66. Kalı bolsa begler bu küçkey isiz, anıñ işçileri buzar edgü iz
    Eğer beyler zâlim ve kötü olurlarsa, onların hizmetinde bulunanlar iyi izden ayrılırlar.
  67. Begi edgü bolsa anığ işçisi, bolur kılkı edgü tegürmez yası
    Bey iyi olursa, onun hizmetinde bulunanların hareketi iyi olur ve zararları dokunmaz.
  68. İsiz bolmağınça bu begler bakın, isizig yakurmaz öziñe yakın
    Beyler kendileri kötü olmadıkça, dikkat et, kötü kimseleri yanlarına yaklaştırmazlar.
  69. İsiz kayda bolsa isizler bile, ay edgü yorı sen iş edgü tile
    Kötülük nerede ise, kötüler de beraberdir, ey iyi insan, sen yürü ve iyi arkadaş ara.
  70. İsiz edgü birle yaraşmaz bolur, köni egri birle küreşmez bolur
    Kötü iyi ile hiç bir zaman anlaşamaz, doğru eğri ile hiç bir zaman başa çıkamaz.
  71. Kara tün yaruk künke yakmaz yağuk, yaşıl suv kızıl otka bolmaz konuk
    Karanlık gece aydınlık güne yaklaşmaz, yeşil su kırmızı ateşe konuk olmaz.
  72. Bilişmez kişig sen bileyin tese, bilişin ayıtğıl ukulğay basa
    Tanımadığın adamı tanımak istersen, onun tanıdıklarını sor, o zaman anlarsın.
  73. Kamuğ neñ katıldı öz ügri bile, köni tur katılma sen egri bile
    Her şey kendisi gibi olanlar arasına katılır, sen doğrulukla yaşa, eğrilere katılma.
  74. Bu sözke tanukı bu beyt ol okı, bu beytig okı sen köñülke tokı
    Bu söze şahit olan şu beyti oku, bu beyti oku ve onu gönlüne yerleştir.
  75. Yorığlı uçuğlı kamuğ neñni kör, tutar özke iş tuş özi teñni kör
    Yürüyen, uçan her şeye bak, her biri kendi dengini kendisine eş ve akran seçer.
  76. İsiz edgü birle katılmaz kaçar, kamuğ neñke yañzağ bu bir yañnı kör
    Kötü iyiye katılmaz, kaçar, her şeye tatbik edilebilen bu kaideye dikkat et.
  77. Vezir begke tutçı keñeşçi bolur, keñeşçi kişiler teñeşçi bolur
    Vezir bey için dâima bir müşavirdir, müşavirler her işte kıyasla hareket ederler.
  78. İsizke katılma kara edgüsi, isiz boldı kılkı ağır yüdgüsi
    Kötüye katılma, onun işi kara ve tabiatı fena olur, bu ağır yükü kolay yüklenemezsin.
  79. Bu begler yakın tutsa edgü kişi, atı edgü kaldı hem el kün işi
    Beyler iyi insanları kendilerine yakın tutarlarsa, memleketin işi yoluna girer ve iyi ad bırakırlar.
  80. Yana beg yakın tutsa isiz kişi, isiz kıldı atın hem el kün işi
    Eğer bey kötü adamları kendisine yakın tutarsa, adını lekeler ve memleket işini bozar.
  81. Bu yañlığ bulunsa ay(!) ilig vezir, begin inçke tegrür karası udır
    Ey hükümdar, böyle bir vezir bulunursa, o beyini huzura kavuşturur ve halkı rahat uyur.
  82. Bolur beg tileki anıñdın tükel, işi barça itlür kayu erse hâl
    Bey onun vâsıtası ile bütün arzularını elde eder, durum ne olursa olsun, bütün işi düzene girer.
  83. Bayur ötrü bodnı hem itlür eli, hazine köpedür kutadur yılı
    Halkı zenginleşir, memleketi de tanzim edilir, hazine çoğalır, beyin hayatı saadet içinde geçer.
  84. Bolur atı meñü karımaz bolup, bolur ornı edgü karısa ulup
    Adı, şöhreti tazeliğini hiç bir vakit kaybetmez, ebedî kalır, kendisi yıpranarak ihtiyarlasa bile, yeri sağlamlığını muhafaza eder.
  85. Yedi bu ajunuğ yegey ol ajun, tirilgey kutun tutçı meñü uzun
    O bu dünya saadetini elde ettiği gibi, öbür dünya saadetine de nail olur, uzun uzaman hep devlet ve ikbâl içinde yaşar.

    İlig suali Öğdülmişke
    HÜKÜMDARIN ÖĞDÜLMİŞ'E SUÂLİ
  86. İlig aydı uktum bu sözler ögün, idi edgü sözler yorıdı bu kün
    Hükümdar:—Bu sözleri iyice anladım — dedi—bugün çok güzel şeyler konuşuldu.
  87. Maña ayğıl emdi sü başlar kişi, negü teg kerek kılsa begler işi
    Şimdi bana söyle, beylerin işini iyi görmesi için, kumandan nasıl olmalıdır ki,
  88. Süsin başlasa hem işin işlese, işin başka eltse hatâ tüşmese
    Ordunun başına geçsin ve işini başarı ile yapsın ve hataya düşmesin.
  89. Ayu ber maña sen kayusı yarar, çerigin sögüp ol yağısın tarar
    Bana söyle, kim bu işe yarar ve düşmanın ordusunu bozarak, onu darmadağın eder?

< Beyliğe Lâ... | Öğdülmiş H... >