Türk Bitig: Göktürk Alfabesi - Göktürkçe

Göktürk Alfabesi - Göktürkçe


Göktürk Alfabesi veya Göktürkçe, Orhun Yazıtları'nın alfabesi ve Türk boylarının kulandığı en eski yazı sistemidir. 4 ünlü, 25 ünsüz ve 9 çift sesli olmak üzere toplam 38 adet 'damga' denilen harfden oluşur. Büyük-küçük harf ayrımı yoktur. Sağdan sola doğru yazılır ve okunur. Çoğu ünzüzlerin kalın ve ince biçimleri vardır. Kalın ünsüzler ile 'AIOU' içeren kalın heceler kurulur, ince ünsüzler ile EİÖÜ içeren ince heceler kurulur.

Ünlü Harfler (4)

AEOUÖÜ
𐰀𐰃𐰆𐰇

Kalın-İnce Ünsüzler

Not: 10 ünsüz harfin kalın ve ince biçimi vardır.

Kalın Ünsüzler (10)
𐰉𐰑𐰍𐰴𐰞𐰣𐰺𐰽𐱃𐰖
BDGKLNRSTY
𐰋𐰓𐰏𐰚𐰠𐰤𐰼𐰾𐱅𐰘
İnce Ünsüzler (10)

Hece Örnekleri

kalın ince
YaL𐰖𐰞 YeL𐰘𐰠
YaLA𐰖𐰠𐰀 YeLE𐰘𐰠𐰀
YIL𐰖𐰃𐰞 YİL𐰘𐰃𐰠
YOL𐰖𐰆𐰞 YÖL𐰘𐰇𐰠

Not: A ve E harflerini aynı harf/damga "𐰀" temsil eder ve 'YaL/YeL' örneklerinde görüldüğü gibi kelime aralarında yazılmaz, fakat, 'YaLA/YeLE' örneklerinde görüldüğü gib kelime sonunda ise mutlaka yazılır.

kalın-ince
KaLeM𐰴𐰠𐰢
KeLaM𐰚𐰞𐰢

Normal Ünsüzler (5)

ÇMPŞZ
𐰲𐰢𐰯𐱁𐰔

Çift Sesliler (9)

İÇNGNY
𐰱𐰨𐰭𐰪

NDLDIKOK-UKÖK-ÜK
𐰦𐰡𐰶𐰸𐰜

Çift Seslilerin Kullanımı

Örnekler
İÇ𐰱İÇİN𐰱𐰃𐰤
𐰨KaZa𐰴𐰔𐰨
NG𐰭TeNG𐱅𐰭𐰼𐰃
NY𐰪KONYA𐰸𐰆𐰪𐰀
NT𐰦KaNTaR𐰴𐰦𐰺
LD𐰡SaLDIR𐰽𐰡𐰃𐰺
IK𐰶KaZIK𐰴𐰔𐰶
OK𐰸BOZOK𐰉𐰆𐰔𐰸
ÜK𐰰TÜRÜK𐱅𐰇𐰼𐰰

Not: A/E harfi "𐰀" kelime aralarında iken yazılmaz.

Ünlü Harflerin Kuralları

𐰀 Kalın Ünsüzler ile hece kurunca A sesi verir, İnce Ünsüzler ile E sesi verir. Normal Ünsüzler ile daha önceki veya sonraki ünsüze bağlı A veya E sesi verir, kelime aralarında yazılmaz, kelime sonunda mutlaka yazılır.

Örnekler
BaLA𐰉𐰞𐰀 BeLE𐰋𐰠𐰀
BaLE𐰉𐰠𐰀 BeLA𐰋𐰞𐰀
BaZA𐰉𐰔𐰀 BeZE𐰋𐰔𐰀
AZaB𐰀𐰔𐰉 EZeB𐰀𐰔𐰋

𐰃 Kalın Ünsüzler ile hece kurunca I sesi verir, İnce Ünsüzler ile İ sesi verir. Normal Ünsüzler ile daha önceki veya sonraki ünsüze bağlı I veya İ sesi verir.

Örnekler
YaNI𐰖𐰣𐰃 YeNİ𐰘𐰤𐰃
YaZI𐰖𐰔𐰃 YeZİ𐰘𐰔𐰃
AZIY𐰀𐰔𐰃𐰖 EZİY𐰀𐰔𐰃𐰘

𐰆 İlk hecede iken O sesi verir, sondaki hecelerde U sesi verir, ince ünsüzler ile hece kuramaz.

Örnekler
OTUR𐰆𐱃𐰆𐰺
OTURUR𐰆𐱃𐰆𐰺𐰆𐰺

𐰇 İlk hecede iken Ö sesi verir, sondaki hecelerde Ü sesi verir, kalın ünsüzler ile hece kuramaz.

Örnekler
GÖTÜR𐰏𐰇𐱅𐰇𐰼
GÖTÜRÜR𐰏𐰇𐱅𐰇𐰼𐰇𐰼

Not: Bu kural gereği, Türk kelimesi eskiden Törük olarak seslendirilir idi. Törük kelimesi Orhun Abidelerinde "türemiş" ve "töre" manalarında kullanılmıştır ve aynı kökten gelir.

Türk kelimesinin; "belli bir atadan/yerden türeyen" veya "belli bir töresi olan" millet manasına geldiği düşünülse de, anlamı tam olarak bilinmiyor.

Költiğin, kuzey yüzü #K10
..:𐰇𐰓: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰽𐰺: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐰏𐰠𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰾:..
..: ÖD: TeŊRİ: YaŞaR: KİŞİ: OGLI: KOP: ÖLGeLİ: TÖRÜMiŞ:..
...Zamanı Tanrı yaşar, Kişi oğlu hep ölümlü türemiş...

Költiğin, doğu yüzü #D1
... :𐱅𐰇𐰼𐰰: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: ...
...TÜRK: BODuNıŊ: İLİN: TÖRÜSİN: TUTA: BİRMiŞ:..
...Türk boylarının ilini, töresini tutuvermiş...

Örnekler:

TÜRKİYE
𐱅𐰇𐰼𐰚𐰃𐰘𐰀

ANKaRA
𐰀𐰣𐰴𐰺𐰀

İSTaNBUL
𐰃𐰾𐱃𐰣𐰉𐰆𐰞

İŞKeMBE ÇORBaSI
𐰃𐱁𐰚𐰢𐰋𐰀 𐰲𐰆𐰺𐰉𐰽𐰃

Not: Eski Türkçede "C, F, H, J, V" sesleri olmadığı için, bunları simgeleyen harfler de yoktur. Örnek: "H" sesi yazılmak istenirse bu "K" damgası ile yazılır. "F" sesi için "P" damgası, "V" sesi için "B" kullanılır. Bunlar varsayım olmayıp, zaman içinde oluşan evrilmelerin sonucudur. Ev = eb, fısıltı = pısıltı, han = kan (baş+han = başkan) örneklerinde görüldüğü gibi.


Kendi bilgisayarınızda Göktürkçe yazabilmek için font indirin.

Göktürk Alfabesi Hakkında

Göktürk Alfabesi, Göktürk Kağanlığı döneminde kullanılan ilk Türk alfabesidir ve 730'lu yıllarda dikilen Orhun Yazıtları dahil çeşitli yazılı taş ve yazma eserlerde Türk dilini yazmak için kullanılmıştır. Bu alfabenin daha sonra gelen Uygur Kağanlığı döneminde de kullanıldığı tespit edilmiştir. Bunun dışında Göktürk alfabesi, değişik biçimleri ile Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler ve Sekeller gibi farklı Türk boyları tarafından da kullanılmış ve Orta Asya’dan Avrupa içlerine kadar yayılmıştır.

Türklerin siyasi kimlik olarak tarihi Milattan önceki yüzyıllara, Hunlar dönemine kadar gider, fakat Hunların yazıları hakkında açık bulgulara sahip değiliz. Bu nedenle Göktürk Alfabesi, Türklerin kullandığı ilk alfabe olarak kabul edilmektedir.

Göktürk Alfabesi'nden bize kalan en önemli eserler bugün Orhun Yazıtları olarak da bildiğimiz yazılı anıt taşlardır. Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen, 1893 yılında bu taşlardaki alfabeyi çözerek yazıları okumayı başarmıştır. Yazının eski Türkçe olduğu ve bu anıt taşların Bilge Kağan, Kültiğin ve Tonyukuk adına 730'lu yıllarda dikildikleri tespit edilmiştir.

Vilhelm Thomsen'in 1894 yılında yayınladığı Inscriptions de L'Orkhon Déchiffrées adlı kitabındaki Göktürk Alfabesi.