Göktürk Alfabesi Harfleri

Göktürk alfabesi (Göktürkçe) Türk dilinin en eski yazı sistemidir. Sağdan sola doğru yazılır. 4 ünlü, 25 ünsüz ve 9 çift sesli olmak üzere toplam 38 harfden oluşur ve çoğu ünzüz harflerin kalın ve ince seslileri vardır.

Göktürk Alfabesi Harfleri

Tabloyu indir: Resim | PDF

Ünlü Harflerin Kuralları

Göktürk Alfabesi'nde toplam 4 ünlü harf vardır. Türkçenin 8 ünlü sesini bu 4 harf karşılar. Şimdi bu 4 ünlü harfi tek-tek ele alalım;

𐰀 harfi, kalın ünsüzler ile hece kurunca "A" sesi verir, ince ünsüzler ile "E" sesi verir, ünsüz harflerin çoğu A-E seslerini de barındırdığı için bu harf ara hecelerde hiç yazılmamış, kelimenin son harfi iken hep yazılmış, kelimenin baş harfi iken bazen yazılmış bazen yazılmamıştır.

Örnekler;
𐰴𐰺𐰀 K^aRA (kara)
𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀 K^aG^aNKA (kağana)
𐱃𐰉𐰍𐰲𐰴𐰀 T^aBG^aÇKA (Tabgaça)
𐰇𐰔𐰀 ÜZE (üzerinde)
𐰚𐰲𐰀 K^eÇE (geçip)
𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀 T^eÑRİDE (Tanrıda)
𐰀𐰲𐰾𐰺 AÇS^aR (aç ise)
𐰀𐰔𐱃𐰃 AZTI (azdı, kayboldu)
𐱁𐰽𐰔 ^aŞSIZ (aşsız, karnı aç)
𐰞𐱃𐰆𐰣 ^aLTUN (altın)

Örneklerde görüldüğü gibi 𐰀 harfi kelimenin sonunda iken hep yazılmıştır, kelimenin başında iken bazen yazılmıştır, ara hecelerde ise hiç yazılmamıştır, kalın ünsüzler ile hece kurunca "A" sesi vermiş, ince ünsüzler hece kurunca "E" sesi vermiştir.

• Önemli not: Bugünkü dilimizi doğru yazabilmek için 𐰀 harfini kelimenin ilk harfi iken hep yazmak gerekiyor, 'Adana' ve 'Dana' gibi benzer kelimeleri ancak böyle ayırabiliyoruz.

• Not: Kelime örnekleri Orhun Yazıtları ve Irk Bitig'den alınmıştır.

𐰃 harfi, kalın ünsüzler ile hece kurunca "I", ince ünsüzler ile "İ" sesi verir, ilk hecede yazılır, tekrar eden ara hecelerde yazmaya gerek yoktur, kelimenin son harfi ise yazılır.

Örnekler;
𐰉𐰃𐰲𐰑𐰃 BIÇDI
𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰾 KIL^ıNM^ıS (kılınmış)
𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃 İÇⁱKDİ (içeri katıldı)
𐰃𐰤𐱅𐰢𐰔 İNTⁱMⁱZ (indik)
𐱅𐰃𐰼𐰠𐱅𐰃 TİRⁱLTİ (dirildi)

Örneklerde görüldüğü gibi 𐰃 harfi ilk hecede yazılmış, ara hecelerde tekrar edince yazılmamış ama son harf iken hep yazılmıştır. Aynı harf kalın ünsüzler ile yazılınca "I" sesi vermiş, ince ünsüzler ile yazılınca "İ" sesi vermiştir.

𐰆 harfi, ilk hecede "O" sesi verir, sonraki hecelerde "U" sesi verir, ilk hecede yazılır, tekrar eden ara hecelerde yazmaya gerek yoktur, kelimenin son harfi ise yazılır.

Örnekler;
𐰉𐰆𐰑𐰣 BOD^uN (bodun)
𐰆𐰍𐰔 OG^uZ (Oğuz)
𐱃𐰆𐰍𐰆 TOGU (doğu)
𐰖𐰆𐰍𐰺𐰆 YOG^uRU

Örneklerde görüldüğü gibi 𐰆 harfi ilk hecede yazılmış, ara hecede tekrar edince yazılmamış ama son harf iken hep yazılmıştır. Bu harf ilk hecede iken "O" sesi vermiş, sonraki hecelerde "U" sesi vermiştir.

𐰇 harfi, ilk hecede "Ö" sesi verir, sonraki hecelerde "Ü" sesi verir, ilk hecede yazılır, tekrar eden ara hecelerde yazmaya gerek yoktur, kelimenin son harfi ise yazılır.

Örnekler;
𐰇𐱅𐰼𐰇 ÖT^üRÜ
𐰚𐰇𐰼𐰇 KÖRÜ (görüp)
𐰇𐰠𐰇 ÖLÜ (ölüp)

Örneklerde görüldüğü gibi 𐰇 harfi ilk hecede yazılmış, ara hecede tekrar edince yazılmamış ama son harf iken hep yazılmıştır. Bu harf ilk hecede "Ö" sesi vermiş, sonraki hecelerde "Ü" sesi vermiştir.

• Önemli not: ünlü 𐰇𐰆𐰃𐰀 harflerini bugün ara hecelerde de yazabiliriz, bu anlamı ve okunuşu değiştirmez. Kitabelerde ünlülerin ara hecelere yazılmamış olmasının sebebi taşa yazmanın zorluğudur, zira bilhassa 𐰇𐰆𐰃 ünlüleri bir kâğıt kitap olan Irk Bitig'de ara hecelerde tekrar eden çoğu yerde yazılmıştır.

Ünsüz Harflerin Kuralları

Göktürk Alfabesi'nde 10 ünsüz harfin kalın ve ince biçimi vardır. Bu dilimizdeki "büyük ünlü uyumu" kuralı ile bağlıdır.

Kalın-ince biçimi olan ünsüzlerin kullanımı şöyledir; Bir sözcüğün ilk hecesinde bir kalın ünlü (A, I, O, U) var ise, ünsüzün de "kalın" biçimi yazılır. Sözcüğün ilk hecesinde bir ince ünlü (E, İ, Ö, Ü) var ise, ünsüzün de ince biçimi yazılır.

Kalın hece örnekleri;
𐰴𐰍𐰣 K^aG^aN. (kağan)
𐰉𐰆𐰑𐰣 BOD^uN. (boyun, boylar)
𐰆𐰍𐰞𐰃 OGLI (oğlu)

İnce hece örnekleri;
𐱅𐰇𐰼𐰜 TÜRK
𐰋𐰏𐰠𐰼 B^eGL^eR (beğ>beyler)
𐱅𐰃𐰏𐰤 TİGⁱN (prens)

Örneklerde görüldüğü gibi, kalın ünlü (A, I, O, U) içeren hecede ünsüzün de kalın biçimi yazılmıştır. ince ünlü (E, İ, Ö, Ü) içeren hecede ise ünsüzün de ince biçimi yazılmıştır.

Kalın - ince ayrımı olmayan; Ç, M, P, Ş, Z ünsüzleri, tüm ünlüler ile hece kurabilirler.

Örnekler;
𐰚𐰇𐰢𐱁 KÜM^üŞ (gümüş)
𐰋𐰓𐰔𐰲𐰃 B^eDⁱZÇİ (ressam)
𐰾𐰇𐰚𐰯𐰤 SÖK^üP^eN (söküp)
𐰆𐰍𐰔 OG^uZ (Oğuz)
𐰴𐰔𐰍𐰣𐰯 K^aZG^aN^ıP (kazanıp)

Görüldüğü gibi, 𐰔 𐱁 𐰯 𐰢 𐰲 harfleri kalın-ince ayrımı olmadan serbestçe yazılmışlardır.

• İlk hecedeki düz ünlüden sonra gelen yuvarlak ünlüler yazılır.

Örnek; "altın" manasına gelen ^aLTUN 𐰞𐱃𐰆𐰣 kelimesinde, kalın düz ünlü olan "A" dan sonra sonra gelen "U" yazılmıştır. Ve yine, "getirdim" manasına gelen K^eLÜRT^üM 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰢 kelimesinde, ince düz ünlü olan "E" den sonra sonra gelen "Ü" yazılmıştır.

• lk hecedeki yuvarlak ünlülerden sonra gelen düz ünlüler yazılır

Örnek; OGLITI 𐰆𐰍𐰞𐰃𐱃𐰃 ve SÜÇİG 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏 kelimelerinde, "O" ve "Ü" yuvarlak ünlülerinden sonra gelen "I" ve "İ" düz ünlülerinin yazıldığını görüyoruz.

• Not: Göktürk alfabesinin kuralları gereği, "Türk" kelimesi eskiden "Törük" olarak okunur idi. "Törü-" kelimesi Orhun Abidelerinde "türemiş" ve "töre" manalarında da kullanılmıştır ve aynı kökten gelir. Bu nedenle Türk kelimesinin "belli bir atadan türeyen" veya "belli bir töresi olan" millet manasına geldiği düşünülmektedir. Orhun Yazıtları'nda geçen şu metinlere bakınınız.

Not :Türkçe'de D-Y ses değişimi olmuştur. Adak-Ayak, Bod-Boy gibi.

: ÖD: T^eŊRİ: Y^aŞ^aR: KİSİ: OGLI: KOP: ÖLG^eLİ: TÖRÜMⁱS:..
(Zamanı Tanrı yaşar, Kişi oğlu hep ölümlü türemiş)

Bu örneklerde görüldüğü gibi, Törü~ kelimesi hem 'türemek' manasında hem de 'töresi olan halk' manasında kullanılmıştır ve ~k eki alarak 'törük' olmuş ve isim haline gelmiştir.

• Kültiğin Anıtı tam metni
• Kültiğin'de "Türk" kelimesi

Çift Sesli Harfler

Tablodaki harfler 'çift-sesli'dir.

𐰱 sadece 'iç' yazarken kullanılmıştır.
𐰶 'ık, kı' heceleri yazarken kullanılır.
𐰸 'ok, uk, ko, ku' heceleri yazarken kullanılır.
𐰜 'ök, ük, kö, kü' heceleri yazarken kullanılır.
𐰭 'ng' sesi verir.
𐰨 'nç' sesi verir.
𐰪 'ny' sesi verir.
𐰦 'nd, nt' sesleri verir.
𐰡 'ld, lt' sesleri verir.

Çift Seslilerin Kullanımı

Not: Eski Türkçede "C, F, H, J, V" sesleri olmadığı için, bunları simgeleyen harfler de yoktur. Örnek: "H" sesi yazılmak istenirse bu "K" damgası ile yazılır. "F" sesi için "P" damgası, "V" sesi için "B" kullanılır. Bunlar varsayım olmayıp, zaman içinde oluşan evrilmelerin sonucudur. Ev = eb, fısıltı = pısıltı, han = kan (baş+han = başkan) örneklerinde görüldüğü gibi.

Göktürk Alfabesi Örnekleri

Orhun Yazıtları'ndan Göktürk Alfabesi örnekleri:

Orhun Yazıtları'nda 'Türk' kelimesi böyle yazılmıştır.

Külteğin Abidesi'nin güney yüzü 6. dizeden alıntı.

Orhun Yazıtları Bilge Tonyukuk Abidesi 1. taş güney yüzü 1. dizeden alıntılar.

Irk Bitig kitabı 57. sayfadan alıntı. (9. yüzyıldan kalma)

• Irk Bitig metni
• Orhun Yazıtları metni

Göktürk Alfabesi Hakkında

Göktürk Alfabesi, Göktürk Kağanlığı döneminde kullanılan ilk Türk alfabesidir ve 730'lu yıllarda dikilen Orhun Yazıtları dahil çeşitli yazılı taş ve yazma eserlerde Türk dilini yazmak için kullanılmıştır. Bu alfabenin daha sonra gelen Uygur Kağanlığı döneminde de kullanıldığı tespit edilmiştir. Bunun dışında Göktürk alfabesi, değişik biçimleri ile Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler ve Sekeller gibi farklı Türk boyları tarafından da kullanılmış ve Orta Asya'dan Avrupa içlerine kadar yayılmıştır.

Göktürk Alfabesi'nden bize kalan en önemli eserler bugün Orhun Yazıtları olarak bildiğimiz Moğolistan'da bulunan Türkçe yazılı anıt taşlardır. Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen, 1893 yılında bu taşlardaki alfabeyi çözerek yazıları okumayı başarmıştır. Yazının eski Türkçe olduğu ve bu anıt taşların Bilge Kağan, Kültiğin ve Tonyukuk adına 730'lu yıllarda dikildikleri tespit edilmiştir.

• Orhun Yazıtları'nı ilk çözen Danimarka'lı Türkolog Vilhelm Thomsen'in 1893 yılında yayınladığı Inscriptions de L'Orkhon Déchiffrées adlı kitabındaki Göktürk Alfabesi, Orhun ve Yenisey biçimleri ile.

• Göktürkçe çeviri yazıcı
• Göktürkçe font indir
• Göktürk Alfabesi ile isimler
• Orhun Yazıtları